Toxoplasma gondii (T. gondii) là một ký sinh trùng đơn bào lây truyền cho người thông qua ăn uống (ăn rau sống rửa không sạch, thực phẩm bị ô nhiễm, uống sữa tươi, ăn thịt động vật chưa nấu chín hoặc lây truyền từ mẹ sang con).
Ở người khỏe mạnh nhiễm T. gondii thường không có triệu chứng gì đặc biệt hoặc triệu chứng rất nhẹ. Tuy nhiên, ở phụ nữ mang thai nhiễm lần đầu tiên trong thai kỳ (nữ chưa có miễn dịch từ trước) có nguy cơ truyền sang thai nhi và gây ra nhiễm bẩm sinh với các tổn thương có thể rất nghiêm trọng như dị tật não, vôi hóa não, thủy não, viêm võng mạc, chậm phát triển thần kinh, hoặc có thể sảy thai. Ở người có hệ miễn dịch suy giảm (nhiễm HIV/AIDS, mắc ung thư, hội chứng thận hư có sử dụng thuốc corticoid, sử dụng thuốc ức chế miễn dịch kéo dài…), nhiễm T. gondii cũng có thể gây ra các biểu hiện lâm sàng nặng.
Bệnh do nhiễm T. gondii hoàn toàn có thể phòng ngừa và điều trị khỏi. Ở phụ nữ mang thai nhiễm T. gondii, việc điều trị cần phối hợp với theo dõi thai nhi, xét nghiệm dịch ối bằng kỹ thuật PCR nếu cần và đánh giá tổn thương thai nhi bằng siêu âm.
Dưới đây là một số chia se về dự phòng, sàng lọc nhiễm T. gondii.
* Dự phòng nhiễm T. gondii
Đến nay, chưa có vắc xin phòng ngừa nhiễm T. gondii. Ngoài ra, do những phụ nữ chưa có miễn dịch với T. gondii là nhóm nguy cơ cao gây ra các bất thường ở thai nhi nếu nhiễm nên các khuyến nghị phòng ngừa chủ yếu bao gồm:
– Tránh ăn thịt sống hoặc chưa chín kỹ, đặc biệt thịt lợn.
– Rửa tay sạch sau khi chế biến thực phẩm, xử lý thịt, tiếp xúc với đất cát hoặc phân mèo.
– Tránh uống nước, ăn rau quả không rửa kỹ hoặc có khả năng bị ô nhiễm nang trứng của T. gondii.
– Thông tin về bệnh, đường lây, giáo dục về việc nuôi mèo (nhất là không cho mèo ăn thịt sống) hoặc xử lý phân mèo đúng cách cho phụ nữ mang thai.
* Việc xét nghiệm sàng lọc ở phụ nữ mang thai
Các xét nghiệm huyết thanh tìm kháng thể IgG và IgM đặc hiệu thường được áp dụng để sàng lọc nhiễm T. gondii ở phụ nữ trước khi mang thai hoặc trong thời gian mang thai. Kết quả xét nghiệm sẽ giúp đánh giá nguy cơ lây nhiễm T. gondii từ mẹ sang còn. Cụ thể:
– Nếu kết quả xét nghiệm IgG (–) và IgM (–). Điều này chỉ ra rằng bệnh nhân không nhiễm T. gondii trong quá khư. Bệnh nhân cần được tư vấn kiến thức để dự phòng nhiễm và lặp lại xét nghiệm nếu có biểu hiện bất thường.
– Nếu trước khi mang thai hoặc mang thai trước 18 tuần có có kết quả IgG (+) và IgM (–) thì khả năng phụ nữ này đã nhiễm T. gondii từ trước, cơ thể đã có miễn dịch và nguy cơ lây truyền cho thai thấp. Do vậy, không đặt ra yêu cầu phải dùng thuốc cho thai phụ hoặc phụ nữ chuản bị mang thai để ngăn ngừa lây nhiễm T. gondii cho thai nhi.
– Nếu kết quả xét nghiệm IgM (+) hoặc IgG (+) lần đầu trong thai kỳ, đặc biệt sau 18 tuần mang thai, thì cần xét nghiệm thêm: IgG-avidity, làm các xét nghiệm bổ sung như siêu âm phát hiện bất thường ở thai nhi, xét nghiệm dịch ối bằng kỹ thuật PCR…
Phụ nữ mang thai nên được thông tin, tư vấn về khả năng bị nhiễm T. gondii để thực hiện các xét nghiệm sàng lọc phù hợp nhưng cũng cần biết rằng kết quả có thể chưa cho thấy rõ tình trạng bệnh. Nếu chọn sàng lọc, cần làm xét nghiệm kháng thể IgG và IgM càng sớm càng tốt, và nếu âm tính, nên được theo dõi định kỳ mỗi 4–8 tuần trong suốt thai kỳ để phát hiện sớm huyết thanh chuyển dương, giúp can thiệp kịp thời khi cần.
“Hành trình tìm con thật gian nan nhưng cuối cùng cũng đã được đền đáp.” Hãy là những bà mẹ thông thái để được đón nhận những đứa trẻ khỏe mạnh.
PGS.TS. Đỗ Ngọc Ánh, Bộ môn Ký sinh trùng và côn trùng, Học viện Quân y
